ايشان رسندگانند بوعدهء پروردگار خويش * ( وَأَنَّهُمْ إِلَيْه ) * و آنكه ايشان بسوى رحمت پروردگار خود به جهت پاداش طاعات * ( راجِعُونَ ) * باز گردندگانند و بنا بر تفسير ثانى اطلاق ظن بر علم بنا بر مشابهت آنست بعلم در رجحان به جهت تضمين معنى توقع و لهذا بعضى يظنون به يتوقعون تفسير كرده‌اند و بعضى به يتيقنون يعنى آنان كه توقع دارند يا متيقناند به نيل درجات عاليه و مثوبات جليله نزد حضرت عزت و نزد بعضى يظنون بر اصل معنى خود است چه اهل ايمان جهة اقتراف ذنوب و تقصير در طاعات و شدة اشفاق از اقامت بر معصيت متقين نيستند به رسيدن بمراتب عاليه و مثوبات جليله اما به جهت اميدوارى برحمت واسعه و مغفرت شامله او ترجيح طرف رحمت مىكند بر عقوبت و يا معنى آنست كه آنان كه ظن ايشان آنست كه زود اجال ايشان منقضى شود و بسرعت تمام موت بايشان رسد به جهت اين هميشه ترسانند و تعلق ايشان به دنيا و اسباب و جاه آن منقطع گشته و ملاقوا ربهم در تقدير ملاقوا جزاء ربهم است به جهت امتناع رؤيت او سبحانه بدلايل قاطعه و دال بر اينست آيهء فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَه كه در صفت منافقانست و خلافى نيست در آنكه ممتنع است كه منافق خداى را ببيند پس كلام در تقدير يلقون جزاءه است و همچنين است قوله تعالى وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ قالَ أَ لَيْسَ هذا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ و نيز در حديث آمده كه ( من حلف على مال امرء مسلم كاذبا لقى اللَّه و هو عليه غضبان ) كه اينجا بلا شبهه لقى اللَّه در تقدير لقى جزائه است چنان كه در آيهء سابقه گذشت و همچنين معنى رجوع در آيه اعاده است در آخرت و يا رجوع بموضعى كه در آنجا به غير از خدا مالك ضرر و نفع نيست بخلاف دنيا كه بعضى اين دعوى مىكنند پس خلاصه معنى آنست كه خاشعان مقرند به نشئهء آخرت و رجوع ايشان بحشر براى مجازات افعال و مكافات اعمال كه آن مثوبت و عقوبت است بعد از آن جهة تأكيد بار ديگر امر بتذكير نعمت ميفرمايد * ( يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا ) * اى فرزندان يعقوب ياد كنيد * ( نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ ) * نعمت هاى مرا كه انعام كردم بر شما * ( وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ ) * عطفست بر نعمتى يعنى به ياد آريد آنكه من تفضيل كردم اجداد شما را * ( عَلَى الْعالَمِينَ ) * بر عالميان كه در روزگار ايشان بودند يعنى تفضيل دادم آباى شما را كه در عصر موسى عليه السّلام بودند و در اعصار ديگر بعد از او بر كسانى كه معاصر ايشان بودند به جهت آنكه انعام نعمت توفيق بر علم و ايمان و عمل صالح كردم بر ايشان و آنها را انبياء و ملوك عادل گردانيدم و اكثر طوايف و قبايل ايشان بشكر اين نعمت قيام نكرده بكفر و كفران و معصيت و طغيان مشغول شدند و در